We zijn druk bezig met mooie projecten, waardoor we al een tijdje niet aan updaten van deze blog toekomen. Van onderzoek naar het Jachthuis Sint Hubertus en een erfgoedinventarisatie van Haagse Art Nouveau, tot onderzoek naar erfgoedroof in WO2. Je kunt onze actuele aankondigingen en activiteiten voortaan volgen via onze andere social media:
2024/01/31
2022/12/13
Aandacht voor erfgoedroof
Aan het einde van het jaar wordt aandacht gevraagd voor het onderzoek dat Andréa Kroon vanuit K&WH verricht naar de roof van vrijmetselaarserfgoed door het nazi-regime. Journaliste Nicolette van der Werff interviewde de onderzoekster voor een artikel in AD/Haagsche Courant.
Kort daarna verscheen een artikel in Gen magazine, een tijdschrift voor familiegeschiedenis van het CBG. Hierin legt Andréa uit hoe vrijmetselaarsarchieven je kunnen helpen bij stamboomonderzoek. Omdat je niet alleen informatie vindt over de persoon, maar ook zijn vriendenkring en levensvisie, kan het je ineens een stuk dichterbij een voorouder brengen.
En in het Archievenblad van de Koninklijke Vereniging van Archivarissen Nederland verscheen een stuk waarin zij uitlegt dat vrijmetselaarsarchieven inmiddels goed toegankelijk zijn, maar het veel lastiger is om in oorlogsdossiers informatie over vrijmetselarij te vinden. Vaak zijn documenten niet als zodanig herkend of uit onbekendheid met vrijmetselarij niet voorzien van relevante trefwoorden. Het onderzoek dat in deze publicaties is belicht, wordt mogelijk gemaakt door het Mondriaan Fonds.
2022/11/20
Lezing 'Vrijheid en Vooroordeel'
De Bibliotheek Den Haag biedt i.s.m. Haags Gemeentearchief gratis lunchlezingen aan. Op 23 november verzorgt kunsthistorica dr. Andréa Kroon een lezing over 'Vrijheid en vooroordeel. Vrijmetselarij in de TweedeWereldoorlog'. Zij belicht daarin haar onderzoek naar de grootschalige roof van vrijmetselaarserfgoed door het naziregime. Zo zijn prachtige voorwerpen uit de collectie van het Vrijmetselarij Museum, waaronder stukken uit het legaat van prins Frederik (Grootmeester 1816-1881) nog altijd vermist. Klik hier voor info en aanmelden.
2022/09/05
Haagse Open Monumentendag 2022
Onze tips voor het komende Open Monumenten weekend in Den Haag:
- za. 10 sept., 12 uur: lezing 'Vrijheid en Vooroordeel: vrijmetselarij en de Tweede Wereldoorlog'. Over de onbekende rol van vrijmetselaars in het verzet en de grootschalige roof van hun erfgoed. Locatie: Vrijmetselarij Museum, Javastraat 2B, reserveren kan hier.
- zo. 11 sept., 11 uur: filmvertoning 'Sporen van Smaragd' over Indisch erfgoed in de Hofstad, georganiseerd in aansluiting op de Tong Tong Fair. Prachtige documentaire door Ida Does naar aanleiding van ons project voor de afd. Monumentenzorg & Welstand/Gemeente Den Haag. Locatie: Haagse Kunstkring, Denneweg 64, reserveren kan hier.
Zin in iets anders? Bekijk het volledige Haagse programma hier.
2021/03/09
Vrijmetselarij in WO2
Al geruime tijd staat een mooie tentoonstelling klaar om geopend te worden, maar corona kwam er tussen. Later dit jaar zal de expositie Vrijheid en vooroordeel: vrijmetselarij en de Tweede Wereldoorlog alsnog te zien zijn in het Vrijmetselarij Museum in Den Haag.
Vrijheidsideaal
Verzet en propaganda
Ondertussen steunde Grootmeester Hermannus van Tongeren (1876-1941) het verzet. De activiteiten van Vrij Nederland en de Groep 2000 werden met geld uit vrijmetselaarskring gefinancierd. Overlevenden vertelden later hoe in Duitse en Japanse kampen illegaal logebijeenkomsten werden gehouden om zo de gemoederen te sterken. Om de vrijmetselarij te bestrijden organiseerden de nazi’s een propaganda-tentoonstelling. Hierin werden de loges afgeschilderd als een ‘volksvijandig’ Joods complot en werden hun rituelen belachelijk gemaakt. Gastconservator dr. Andréa Kroon vond unieke filmbeelden van deze haatdragende tentoonstelling terug. Met medewerking van Beeld en Geluid zijn ze straks voor het eerst sinds 1941 te zien in het Vrijmetselarij Museum.
Vermist erfgoed
Na de bevrijding werd het gedachtengoed op papier (archieven, bibliotheken) met hulp van de geallieerden grotendeels teruggevonden, maar het materiële erfgoed (regalia, rituele voorwerpen, etc.) bleef vermist. Dat verlies werd door de Orde vermoedelijk aanvaard, omdat tijdens de Wederopbouw alle aandacht uitging naar de rouw om overleden Broeders, zorg voor nabestaanden, herstel van gebouwen en oppakken van het verenigingsleven. Sindsdien zijn er geen serieuze opsporingspogingen ondernomen; vrijmetselarij bleef buiten het blikveld van met restitutie belaste organisaties in de erfgoedsector. Begin 21ste eeuw kwam nog wel vermist archiefmateriaal terug uit Moskou, maar het lot van veel voorwerpen is nog altijd onduidelijk.
Sneak preview van de expositie in het Vrijmetselarij Museum.
Foto: Ilse van Marrewijk.
De vrijmetselarij is een inwijdingsgenootschap en een van de oudste sociale netwerken ter wereld. Sinds de oprichting van de eerste Nederlandse loge (vereniging) in 1734 te Den Haag wordt persoonlijke, religieuze en politieke vrijheid als ideaal uitgedragen door de leden. Door de eeuwen heen moesten de leden hun tolerante levenshouding vaak verdedigen tegen vooroordelen van overheden, kerkelijke machthebbers en publiek. In de Tweede Wereldoorlog kwam het vrijheidsideaal zwaar onder druk te staan, maar werd hieraan toch vastgehouden.
Erfgoedroof
Hitler zag in de vrijmetselarij een Joodse samenzwering en een potentiële bron van verzet. In september 1940 verbood Rijkscommissaris Seyss-Inquart de vrijmetselarij in Nederland en verklaarde haar bezit verbeurd. Vervolgens vond een systematische roof plaats: bankrekeningen werden geplunderd, logegebouwen in beslag genomen, tempels vernietigd, boedels verkocht en kostbaarheden geroofd. De bibliotheek, archieven en museumcollectie van de Grootloge, als ook het historisch bezit van 67 individuele loges werden in beslag genomen en naar Duitsland afgevoerd. Onder de Japanse bezetting raakten de 25 aangesloten loges in Nederlands-Indië eveneens bezittingen kwijt. Zo verdween het collectieve erfgoed van de Nederlandse vrijmetselarij, waaronder bijzondere stukken uit de 18de en 19de eeuw, plotseling uit zicht.
Erfgoedroof
Hitler zag in de vrijmetselarij een Joodse samenzwering en een potentiële bron van verzet. In september 1940 verbood Rijkscommissaris Seyss-Inquart de vrijmetselarij in Nederland en verklaarde haar bezit verbeurd. Vervolgens vond een systematische roof plaats: bankrekeningen werden geplunderd, logegebouwen in beslag genomen, tempels vernietigd, boedels verkocht en kostbaarheden geroofd. De bibliotheek, archieven en museumcollectie van de Grootloge, als ook het historisch bezit van 67 individuele loges werden in beslag genomen en naar Duitsland afgevoerd. Onder de Japanse bezetting raakten de 25 aangesloten loges in Nederlands-Indië eveneens bezittingen kwijt. Zo verdween het collectieve erfgoed van de Nederlandse vrijmetselarij, waaronder bijzondere stukken uit de 18de en 19de eeuw, plotseling uit zicht.
Sneak preview: inrichten van de expositie in het Vrijmetselarij Museum.
Foto: Ilse van Marrewijk.
Verzet en propaganda
Ondertussen steunde Grootmeester Hermannus van Tongeren (1876-1941) het verzet. De activiteiten van Vrij Nederland en de Groep 2000 werden met geld uit vrijmetselaarskring gefinancierd. Overlevenden vertelden later hoe in Duitse en Japanse kampen illegaal logebijeenkomsten werden gehouden om zo de gemoederen te sterken. Om de vrijmetselarij te bestrijden organiseerden de nazi’s een propaganda-tentoonstelling. Hierin werden de loges afgeschilderd als een ‘volksvijandig’ Joods complot en werden hun rituelen belachelijk gemaakt. Gastconservator dr. Andréa Kroon vond unieke filmbeelden van deze haatdragende tentoonstelling terug. Met medewerking van Beeld en Geluid zijn ze straks voor het eerst sinds 1941 te zien in het Vrijmetselarij Museum.
Vermist erfgoed
Na de bevrijding werd het gedachtengoed op papier (archieven, bibliotheken) met hulp van de geallieerden grotendeels teruggevonden, maar het materiële erfgoed (regalia, rituele voorwerpen, etc.) bleef vermist. Dat verlies werd door de Orde vermoedelijk aanvaard, omdat tijdens de Wederopbouw alle aandacht uitging naar de rouw om overleden Broeders, zorg voor nabestaanden, herstel van gebouwen en oppakken van het verenigingsleven. Sindsdien zijn er geen serieuze opsporingspogingen ondernomen; vrijmetselarij bleef buiten het blikveld van met restitutie belaste organisaties in de erfgoedsector. Begin 21ste eeuw kwam nog wel vermist archiefmateriaal terug uit Moskou, maar het lot van veel voorwerpen is nog altijd onduidelijk.
Filmopnames in het Vrijmetselarij Museum: Henk Ambachtsheer, oud-hoofd afd. Monumentenzorg & Welstand Gemeente Den Haag, vertelt over zijn onderzoek naar de oorlogsperiode. Foto: Blair Kneppers.
Nieuw onderzoeksproject
De expositie gaf de aanzet tot een breder onderzoek. Als kunsthistorica pleit Kroon al jaren voor nader onderzoek naar de erfgoedroof. Zij krijgt van het Mondriaan Fonds nu de kans om dat in 2021-2025 te verrichten. Het nieuwe project wil de omvang en impact van de roof in kaart brengen, en documenteren welke voorwerpen zijn geroofd, vernietigd, gered of geretourneerd. Dat is nodig om identificatie en nieuwe opsporingspogingen mogelijk te maken. Het gaat echter niet alleen om voorwerpen, ook de lotgevallen van loges en leden verdienen herdenking. En ieder voorwerp dat nog kan worden opgespoord, is die inspanning waard. De resultaten worden in 2025 gepresenteerd aan het publiek.
Publicatie
Zowel de expositie als de begeleidende publicatie zijn prachtig vormgegeven door Ilse van Marrewijk. De opening laat nog even op zich wachten, maar de publicatie is al verkrijgbaar: Andréa A. Kroon, Vrijheid en Vooroordeel: Vrijmetselarij in de Tweede Wereldoorlog, Den Haag 2021, 80 pagina's, rijk geïllustreerd, ISBN 978-90-826826-3-2, €20,- plus porti, te bestellen via info@vrijmetselarijmuseum.nl.
Publicatie bij de expositie
Abonneren op:
Reacties (Atom)
