Jan Toorop en Arendsdorp (1927)

Voor het project Sporen van Smaragd hebben we onderzoek gedaan naar de vele tijdelijke locaties in Den Haag, waar voor 1945 Indische evenementen zijn georganiseerd. Een klein, maar bepaald niet onbelangrijk evenement was het 'Indische openluchtfeest' dat van 22 t/m 26 juni 1927 werd georganiseerd in de tuin van Huize Arendsdorp aan de Wassenaarseweg, op het landgoed van M.A.O.C. gravin van Bylandt (1874-1969). Het doel was om geld in te zamelen voor liefdadigheid en de toenadering tussen Nederland en ‘Insulinde’ te bevorderen. Het evenement kwam dan ook tot stand met medewerking van de culturele Indische vereniging ‘Eurasia’.

Marktstraatje bij tuinfeest Arendsdorp, 1927.
Foto: Haags Gemeentearchief.

Dit was echter niet zomaar een 'fancy fair'. Door de welgestelde organisatoren werden grote investeringen gedaan. Voor het ontwerp van een marktstraat met Indische en Hollandse eettentjes (saté en poffertjes) werd architect Gerard Barend Audier (geb. 1887) gestrikt. Vers fruit, ‘noch nimmer in dit land ingevoerd’, werd speciaal met het stoomschip Tjeremai overgebracht uit Nederlands-Indie. De prins der Nederlanden was voorzitter van het ere-comité en ook de overige namen op de lijst waren indrukwekkend. De Sultan van Djokja en zijn familie stelden kunst- en gebruiksvoorwerpen ter beschikking voor een verkoopexpositie. Kunstenaar Jan Toorop (1858-1928) werd gevraagd een ontwerp voor de omslag van het programma te maken, dat een Javaanse danser voorstelt en werd gedrukt door NV Drukkerij Ten Hagen.

Jan Toorop, omslag programmaboekje
tuinfeest Arendsdorp, 1927. Het bijschrift
luidt: 'Het ornamentaal lynen-rythme is
zuiver-scherp ontstaan uit het gebaar
van dezen dans'. Collectie Haags
Gemeentearchief.

 (Dat wilden we natuurlijk zien! Het ontwerp bleek echter moeilijk te traceren; het wordt niet in de gebruikelijke bronnen vermeld. Bij de RKD vonden we wel een afbeelding van een ‘oosterse danser’, maar met vermelding ‘verblijfplaats onbekend’ en zonder referentie aan Arendsdorp. Gelukkig heeft het Haags Gemeentearchief ook veel zeldzame pamfletten in huis, dus vonden we in haar catalogus een programma van een ‘Indisch openluchtfeest’, maar dan weer zonder referentie aan Toorop. Lang verhaal kort: we hebben een exemplaar van de litho gevonden, zie afbeelding. Terug naar het feest.)

Bezoekers konden vast niet kiezen. Ze hadden gelegenheid tot gondeltochten, bal champêtre, kermisbezoek en een keuze uit een – op zijn zachtst gezegd eclectisch – variétéprogramma. Naast muziek van een antieke gamelan (pelog), krontjongorkest, Hawaiian en jazz ensembles en gelegenheid tot dansen, waren er demonstraties van zowel een Indische hofdans (serimpi) als Nederlandse volksdansen. Men kon een optreden van ‘Prof. Rebus, Duitsch-Amerikaansche Goochelaar’ bijwonen of wellicht een uitvoering van een ‘Boeginees openluchtspel’: De kostbare sproke (1926) van Marie van Zeggelen (1870-1957). In een tent van de firma De Gruyter werd een maquette van een theeplantage tentoongesteld. Er was ‘een postkantoor, gelegenheid om te telefoneeren en zich te laten wegen’, een aantrekkelijke optie, in één adem genoemd met de aanwezigheid van een rad van fortuin, waarzegsters (meervoud!) en een fakir. ‘Poffertjes en wafels zullen niet ontbreken, evenmin als hopjes, de fijnste bonbons, chocolade, lekkernijen en parfums’, zo vermeldde het programma.
De prijs van toegangskaarten was 1 gulden voor de eerste dag en 50 cent voor de overige dagen. Voor de afzonderlijke onderdelen moest apart worden betaald. De netto-opbrengst voor het goede doel was 15.536 gulden en 2 cent. Ook van de koningin-moeder werd een gift ontvangen. 

Jammer dat we er niet bij konden zijn. Gelukkig zijn van de opening van het tuinfeest deze unieke filmbeelden bewaard gebleven:

Indisch tuinfeest op Arendsdorp, door Polygoon-Profilti (producent) / Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid (beheerder), is gelicenseerd onder Creative Commons - Naamsvermelding-Gelijk delen.

Cultuursector maakt zich strijdbaar

We worden een beetje moedeloos van het doorsturen van de ene na de andere oproep tot het ondertekenen van petities en steunen van acties. Redt het Theater Instituut Nederland, het Nederlands Muziek Instituut, Museum Meermanno, het Grafisch Museum Groningen, Breda's Museum - er dreigen zoveel instellingen om te vallen. Een overzicht van acties is te vinden op de Schadekaart. Vraag is wat met de individuele acties wordt bereikt, want niet alleen wij, maar ook de media en de beslissingnemers zien straks door de bomen het bos niet meer, en bij het publiek treedt snel actiemoeheid op. Met de 'Mars der Beschaving' vraagt de kunst- en cultuursector op 26 en 27 juni dan ook collectief om een meer genuanceerd bezuinigingsbeleid. De actie begint met een rookbom. Verder neemt de Nederlandse Museum Vereniging het initiatief tot het Meldpunt Bezuinigingen, waar nieuws, informatie en advies worden geboden.

Toekomst TIN

Met verdriet lezen we dat het voortbestaan van het Theater Instituut Nederland wordt bedreigd door stopzetting van subsidie. Mogelijk heeft de directie van het TIN de afgelopen jaren kansen gemist door haar omvangrijke museale collectie onvoldoende in het voetlicht te brengen. Meer aandacht ging uit naar dans- en toneelprojecten, waarmee het bredere publiek zich niet kon identificeren. Men verhuisde (gedwongen door eerdere bezuinigingen) uit de monumentale grachtenpanden, bracht de collectie onder in een buitendepot en bleef maar aan het reorganiseren. Tekenend was dat de conservator hierbij steeds een andere titel kreeg, waardoor de museale functie minder gewicht werd gegeven.

Geen wonder dat de beslissingnemers nu niet beseffen, welke belangrijke erfgoedcollectie het TIN beheert. Decors, ontwerpen, kostuums, prenten, beeldmateriaal, drukwerk en audiovisueel materiaal. Een zeer brede collectie: van zeldzame 18de-eeuwse toneelstukken die de spot drijven met vrijmetselarij, tot decorontwerpen van bekende architecten uit begin 20ste eeuw. K&WH was in voorgaande jaren betrokken bij de collectieregistratie voor Het Geheugen van Nederland en heeft haar kwaliteit van dichtbij mogen zien.

Verdwijnt het TIN, wie neemt de collectie dan over? Er is eenvoudig geen museum in Nederland dat voldoende kennis van theatergeschiedenis in huis heeft om de collectie recht te kunnen doen en wie kan daarin in deze bezuinigingsjaren investeren? Mogelijk moet het beleid en de doelstelling van het TIN worden herzien, maar het maakt deel uit van de toonaangevende erfgoedinstellingen in Nederland en mag als zodanig niet verdwijnen.

Wie zijn steun wil betuigen, kan de online petitie tekenen.
[Foto's: www.tin.nl]

Menuboeken Wilhelm II

Gezien op het Archiefforum: de menuboeken van de Duitse ex-keizer Wilhelm II zijn online gezet door het Utrechts Achief. Hierin staan dagelijks zijn menu en zijn tafelgasten uit de periode 1920-1941 vermeld.

NAi schaft beeldkosten af

Niet iedere kunstpublicatie kan een commercieel succes zijn, want niet ieder onderwerp spreekt massa's mensen aan. Wil een uitgever toch in de publicatie van kunsthistorische onderzoeksresultaten investeren, dan zijn de hoge kosten van beeldmateriaal vaak de volgende hindernis. De bedragen die musea, professionele fotografen en andere rechthebbenden rekenen voor het gebruik van een afbeelding lopen zeer uiteen, bovendien komen er vaak technische reproductiekosten bij. Het betekent meestal dat een subsidie nodig is om de afbeeldingen bij de tekst te bekostigen, maar wat te doen als die wordt afgewezen? Soms is een instelling bereid een lager 'cultuurtarief' te hanteren, maar vaak ook niet, want ook musea moeten het verlies van subsidies ergens mee compenseren.

Met gejuich ontvingen wij dan ook het volgende bericht: per 1 februari 2011 zal het Nederlands Architectuurinstituut geen gebruiksvergoeding meer rekenen voor het gebruik van beeldmateriaal uit de eigen collectie. Men overweegt een Creative Commons License toe te passen. De (technische) kosten van digitalisering worden nog wel in rekening gebracht. De vrijstelling geldt bovendien niet voor werk waarop rechten van derden gelden, zoals (nabestaanden van) architecten. Maar toch betekent deze stap een enorme vergroting van de gebruiksmogelijkheden en daarmee de onderzoeksmogelijkheden voor liefhebbers en professionals. Meer info op: http://www.archief20.org/.

Bijenkorf archief

De Bijenkorf bestaat 140 jaar en om dat te vieren heeft het Stadsarchief Amsterdam een groot deel van het archief van de Bijenkorf gedigitaliseerd en online gezet. Deze scans, die onder meer betrekking hebben op het Haagse filiaal uit 1923-1924, zijn zes weken gratis te zien en downloaden in de Archiefbank (tot eind mei) !

[Afbeelding: Scan uit Bijenkorf Archief, Stadsarchief Amsterdam, toegangsnr 929, inventarisnr 643, ID A22917000007.]

Proefproject Gemeentearchief

Ooit schreven wij onze afstudeerscripties voor de Universiteit Leiden op een van de eerste elektrische typemachines. Het ingebouwde correctielint vonden we destijds een geweldige innovatie, nooit meer geklieder met Tipp-Ex... Nu lijkt dat iets uit de verre oudheid, want van 15 maart tot 15 mei 2010 participeert K&WH in het proefproject Digitaliseren op verzoek van het Haags Gemeentearchief.
Met de proef wil het HGA inzicht krijgen in de wensen van gebruikers ten aanzien van de digitalisering van archiefstukken, en de organisatorische, logistieke en technische consequenties van het digitaliseringsproces. K&WH heeft zich enthousiast aangemeld als deelnemer, omdat wij bij kunsthistorisch onderzoek al volop gebruik maken van de door het HGA online aangeboden documenten, zoals de foto's en tekeningen in de Beeldbank, en de scans met persoonsgegevens uit de Burgerlijke Stand en de Gezinskaarten.

Filmbank Haags Gemeentearchief

De vertrouwde website van het Haags Gemeentearchief is onlangs in een nieuw jasje gestoken, of liever een lelijk Gemeentelijk uniform. Dat leidde in de beginfase tot ergernis van regelmatige gebruikers. Er is echter ook goed nieuws: het Gemeentearchief heeft de Haagse Filmbank gelanceerd, waarop historische filmbeelden over Den Haag en omgeving te zien zijn. Met en zonder geluid, in zwart/wit en kleur, afkomstig uit archieven en van particulieren. Van familie- en vakantiebeelden tot bedrijfsfilms, zoals die van de Haagse broodfabriek Hus in de jaren '50. Maar ook filmpjes over allerlei andere onderwerpen, waaronder de computertentoonstelling in het (nog altijd gemiste) Museum van Onderwijs uit de jaren '70.
Bijna dagelijks worden nu nieuwe films toegevoegd, later zal de frequentie afhangen van nieuwe schenkingen. Heeft u zelf nog oude films? Overweeg dan ook een schenking aan het Haags Gemeentearchief!

Bordewijk symposium

Op 13 november 2009 organiseren het Huygens Instituut en het Nederlands Muziek Instituut samen met de Koninklijke Bibliotheek, het Letterkundig Museum, het Rijksbureau voor Kunsthistorische Documentatie en het Centraal Bureau voor Genealogie een symposium over het kunstenaarsechtpaar Bordewijk. De schrijver Ferdinand Bordewijk (1884-1965) en de componiste Johanna Bordewijk-Roepman (1892-1971) woonden bijna hun hele leven in Den Haag. Bordewijk is een klassieke Nederlandse auteur die voortleeft in zijn werk, dat verfilmd is (Karakter), vertaald wordt en nog recent voor toneel is bewerkt en opgevoerd. Dat zijn vrouw als componiste actief was, is vrijwel onbekend, terwijl haar werk eind jaren '30 in Nederland en in de jaren '50 in Europa en de Verenigde Staten veelvuldig is uitgevoerd. Hun archieven worden in Den Haag bewaard: het Letterkundig Museum beheert het archief van de auteur, het NMI dat van de componiste. Het symposiumprogramma omvat lezingen, een kleine tentoonstelling en muziekopvoering, en wordt besloten met de presentatie van een nieuwe uitgave van een partituur van Bordewijk-Roepman uit het archief van het NMI. Meer informatie: communicatie@kb.nl.

Goupil online

Een nieuwe toevoeging aan de Getty Provenance Index® is de Goupil Database. Deze geeft online toegang tot alle voorraadboeken (stock books) van Goupil & Cie haar opvolger Boussod, Valadon & Cie uit de collectie van het Getty Research Institute. De 15 boeken uit het Parijse hoofdkantoor van deze invloedrijke kunsthandel geven informatie over aan- en verkoopdata, handelskosten, namen van kopers en verkoopprijzen van ca. 30.000 kunstvoorwerpen, welke tussen 1846 en 1919 door de galerie verhandeld werden.
Goupil & Cie was een belangrijke invloed in de (Franse) kunstwereld van de 19de eeuw. Na oprichting door Henri Rittner in 1827 werden filialen opgericht in Londen, Berlijn, Brussel, New York en Den Haag, zodat een breed netwerk voor de verkoop van kunstwerken en reproducties ontstond. Het werk van vooraanstaande kunstenaars van de School van Barbizon en De Haagsche School werden door Goupil verhandeld. In 1884 werd de naam gewijzigd in Boussod, Valadon & Cie. Kwantitatief onderzoek van de voorraadboeken zal veel nieuwe inzichten in de internationale kunsthandel van de 19de eeuw mogelijk maken.

Theaterlied

De meest recente uitbreiding van Het Geheugen van Nederland betreft de omvangrijke verzameling bladmuziek van theaterliedjes uit de collectie van het Theater Instituut Nederland.
De collectie Theaterlied omvat het Nederlandstalige repertoire, dat door Nederlandse artiesten in het theater ten gehore is gebracht. De getoonde collectie omvat 11.500 stuks bladmuziek, waarvan veel uit de periode rond 1900, vaak afkomstig uit bezit van artiesten of hun nabestaanden. De collectie is gedigitaliseerd met subsidie van Metamorfoze, het nationale programma voor het behoud van het papieren erfgoed.
De omslag van de bladmuziek diende als reclame voor het liedje. Daarom zijn deze vaak fraai vormgegeven, wat het bladeren door de collectie een aangename bezigheid maakt.
De teksten zelf bestrijken alles wat een mens kan bezighouden, waaronder natuurlijk de pasgevonden of pasverloren liefde.
Alle bladmuziek en dertig geluidsopnamen kunnen voor eigen gebruik worden gedownload dankzij auteursrechtelijke afspraken met auteursrechtorganisatie Musicopy.

[Afbeeldingen: J.P.J.H. van Clinge Doorenbos, Alcohol, ca. 1925. Collectie TIN, Amsterdam, signatuur CLI2; Frederik van Monsjou, Artistje, ca. 1925. Collectie TIN, Amsterdam, signatuur H7]

Indisch Familie Archief gaat verhuizen

De Stichting Indisch Familie Archief, opgericht in 1972 door Dick Visker, verzamelt en presenteert documentatie, die een inzicht geeft in de geschiedenis van Nederlands-Indische families. Het bewaren en toegankelijk maken van deze informatie is van belang, omdat het historisch besef en kennis over het onderwerp vergroot. Deze activiteiten worden mogelijk gemaakt door donateurs van de stichting.
Vanaf 1 september 2009 wordt het Indisch Familie Archief, voorlopig voor een periode van 5 jaar, gevestigd op de studiezaal van het Haags Gemeentearchief aan het Spui. Het is daar beter toegankelijk voor (oudere) bezoekers dan op de oude locatie aan de Stadhouderslaan. Ook kan het Gemeentearchief professionele opslag en beheer van het kwetsbare archiefmateriaal garanderen.

Vrijmetselaarsarchieven als onderzoeksbron

In samenwerking met het Haags Gemeentearchief organiseert de Stichting OVN op 13 februari 2009 een cursus ‘Vrijmetselaarsarchieven als bron voor historisch en genealogisch onderzoek’. Ook voor kunsthistorici vormen de archieven van 18de-, 19de- en 20ste eeuwse loges een belangrijke onderzoeksbron, omdat ze informatie geven over de vele kunstenaars en architecten onder de leden, als ook hun opdrachtgevers.
Logearchieven bevatten onder meer ledenlijsten, notulen van vergaderingen en rituele bijeenkomsten, inkomende en uitgaande correspondentie, financiële administratie en boedelinventarissen. Hieraan zijn allerlei genealogische en statistische gegevens te ontlenen, variërend van de sociale status en beroepen van de leden tot het consumptiepatroon van de vereniging. Ook geven ze inzicht in de interactie van de loge met de lokale bevolking, waaronder haar opdrachtgeverschap voor ambachtslieden, kunstenaars en architecten, en de invloed van de vrijmetselarij op tal van sociale, religieuze, politieke en culturele ontwikkelingen. Ze bevatten correspondentie van vooraanstaande historische figuren, die laat zien hoe individuele leden zich door het broederschapsideaal lieten inspireren. Zo zijn maçonnieke iconografie en symboliek terug te vinden in het artistieke werk van leden, waaronder schilderijen, architectuurontwerpen, sculptuur en zelfs tuinarchitectuur.
Omdat de meeste onderzoekers echter nog volstrekt onbekend zijn met deze rijke bronnen, biedt de cursus hiermee een eerste kennismaking. Doel is om deelnemers basiskennis aan te reiken, waarmee zij vervolgens zelf hun weg kunnen vinden in vrijmetselaarsarchieven en deze als bron bij hun historisch of genealogisch onderzoek kunnen gebruiken. Natuurlijk is er ruimte voor discussie en vragen van deelnemers.
De cursus vindt plaats op 13 februari 2009 in het Stadhuis te Den Haag. Deelnamekosten bedragen € 65,- (leden CBG/Die Haghe: € 55,-), inclusief een gratis exemplaar van de Archiefwijzer maçonnieke archieven, een handige studiegids voor verder onderzoek. Vanwege het beperkte aantal plaatsen is aanmelding vereist. Meer informatie: info@stichtingovn.nl.

Indisch erfgoed

Den Haag heeft een rijk Indisch verleden. Vele plekken in de stad herinneren daaraan: ornamenten of opschriften op gebouwen of gevels, maar ook interieurs en voorwerpen in particulier bezit, gewoon bij mensen thuis. Er is echter geen goed kwantitief of inhoudelijk overzicht van het Indisch erfgoed in Den Haag. Zolang dat overzicht er niet is, is het erfgoed in kwestie onbeschermd en dreigt het gevaar dat het ongemerkt verdwijnt. Interieurs worden verbouwd, gebouwen gesloopt en voorwerpen bij het grof vuil gezet, terwijl ze voor het Indische geheugen van de stad van groot belang kunnen zijn.
De Stichting Indisch Erfgoed Den Haag (in oprichting) wil een aanzet maken voor een inventarisatie en vraagt daarbij de hulp van Hagenaars. U kunt voorwerpen, interieurs en gebouwen die een band hebben met Nederlands-Indië bij de Stichting aanmelden. Een aanmeldingsformulier en meer informatie is op te vragen via: info@indischerfgoedindenhaag.nl.
De stichting is een initiatief van drie erfgoedinstellingen: Monumentenzorg, Haags Gemeentearchief en het Haags Historisch Museum. Ze werkt nauw samen met de Stichting Tong Tong en instellingen en experts op het gebied van het Indisch verleden van Den Haag. Verkregen informatie wordt bewaard op het Haags Gemeentearchief.

GIN-archief

De Stichting Nederlands Archief Grafisch Ontwerpers (NAGO) is in 1992 opgericht met als doel om de archieven van Nederlandse of in Nederland wonende grafisch ontwerpers te verwerven, te ontsluiten en te behouden.
Het NAGO start binnenkort in samenwerking met K&WH een project dat het archief van Grafisch Illustratoren Nederland (GIN) zal ontsluiten voor een breed publiek. Portretten van het leven en werk van 16 moderne grafisch illustratoren, waaronder Constance Wibout en Jenny Dalenoord, zullen via de website van het NAGO toegankelijk worden gemaakt. Het project wordt mede mogelijk gemaakt door een subsidie van het SCRIO, maar ook andere fondsen worden met een steunaanvraag benaderd. De 16 portretten zullen dan in de loop van 2009 online beschikbaar komen.

Haagse scholen

De dames K&WH waren ooit brave leerlingen van de (voormalige) Neutrale School Vereniging en Haagsch Genootschap. We hebben het grootste deel van onze (aanzienlijk minder brave) middelbare schooltijd doorgebracht op Gymnasium Haganum en het 1ste Vrijzinning Christelijk Lyceum. Tussen de prettig gestoorde classici en de echte kakkers dus, om van de prinsen maar te zwijgen.
Al deze Haagse scholen kennen een rijk verleden, dat met de komst van een nieuwe website in beeld wordt gebracht. Het Haags Gemeentearchief heeft namelijk een interactieve website gelanceerd, waar men historische informatie en vooral veel klassefoto’s kan vinden: www.haagsescholen.nl. Alle soorten onderwijs uit het Haagse verleden komen aan bod: lager, voortgezet, hoger, openbaar, christelijk, internationaal, etc.
Natuurlijk hebben we meteen gekeken of onze eigen klasjes uit de jaren '70 en ’80 er al op staan (nee, nog niet; wel die van Willem Alexander). Maar andere bezoekers van de site zullen zichzelf, oude vrienden, vaders en moeders, opa’s en oma’s wel met spuuglok of bloemetjesjapon terug vinden op de klassefoto’s. Leuk is dat je zelf namen van klasgenoten, afbeeldingen, informatie en ander materiaal aan de site kan toevoegen, zodat deze informatiebron steeds verder in omvang en waarde zal toenemen.