Indische les in Haags Cultuurmenu

Docenten opgelet: in het nieuwe schooljaar wordt binnen het Haags Cultuurmenu een leuke, nieuwe les aangebonden: Je ging op reis en je nam mee? Indisch erfgoed in Den Haag. Leerlingen van het Voortgezet Onderwijs leren daarbij alles over de eeuwenlange migratie, haar invloed op het Haagse stadsbeeld en zelfs de Haagse keuken! Ook gaan ze zelf een Indonesische theemelange mengen en proeven bij een bedrijf met een mooie geschiedenis: de Inproc (Indische Producten Centrale).

K&WH mocht aan deze les meewerken in opdracht van de afdeling Monumentenzorg & Welstand/Gemeente Den Haag. Daarbij hebben we fijn samengewerkt met Sandra Bal, Hoofd Projectenbureau Haagse Musea, en docenten Laura Wielders Museumeducatie en Geerteke van der Kallen. Voor ons is dit een heel mooi staartje van het erfgoedproject Sporen van Smaragd, dat we eerder voor Monumentenzorg mochten uitvoeren.

Vrijmetselaarstempels: een onderbelichte categorie cultureel erfgoed

Open Monumentendag 2016 zal in het teken van ‘symbolen en iconen’ staan. Daarom kreeg K&WH van de afdeling Monumentenzorg/Gemeente Den Haag de mooie opdracht om een tentoonstelling te maken over Symbolen in architectuur. De expositie belicht een vrijwel onbekende categorie architectuur: de gebouwen van vrijmetselaars.

Inwijding van een vrijmetselaar, gravure, 1745.
Foto: CMC Prins Frederik, Den Haag.

Het eerste deel van de expositie, Symbolen in architectuur (I): vrijmetselarij van Den Haag tot Java, zal vanaf 28 mei te zien zijn op de Tong Tong Fair, het jaarlijkse Aziatische festival op het Malieveld in Den Haag. Vrijmetselarij is een inwijdingsgenootschap, dat veel van haar symboliek ontleent aan het bouwambacht en bijbelse bouwverhalen als dat van de Tempel van Salomo. In de tentoonstelling wordt het ontstaan van de vrijmetselarij in Nederland in 1734 en de rol van loges in de handelscontacten met Azië belicht, als ook de zogeheten logegebouwen die in Den Haag en op Java uit deze activiteiten zijn voortgekomen.

Deze gebouwen worden gekenmerkt door de aanwezigheid van rituele ruimtes, gebruikt voor de inwijdingen. Symbolen spelen een belangrijke rol in dit type gebouwen, zowel in de vorm van decoraties, als in de vorm van 'verborgen' patronen in ontwerpen en plattegronden. Vaak werden ze gebouwd en ingericht door (bekende) architecten en kunstenaars onder de leden van het genootschap, wat ze ook vanuit kunsthistorisch oogpunt van belang maakt.
In Nederland zijn veel logegebouwen gesneuveld in de oorlogsperiode of als gevolg van stadsvernieuwing aan het einde van de 20ste eeuw. Vooral de tempelruimtes moesten het ontgelden. Zo ging eind jaren 90 het meest representatieve voorbeeld op de Fluwelen Burgwal 22 verloren; alleen de gevel staat er nog. Maar Den Haag kan trots zijn op het tempelcomplex in De Ruijterstraat 67-67a, gebouwd in 1913-1916 door architect K.P.C. de Bazel, en nu onderdeel van het Museum voor Communicatie. Dit is een uniek voorbeeld van 'westers esoterische' architectuur. 

De bewaard gebleven logegebouwen op Java zijn eveneens van belang, niet alleen als voorbeeld van dit type rituele architectuur, maar ook als onderdeel van het gedeelde erfgoed (shared heritage) tussen Nederland en Indonesië. De ontwikkeling van de loges en hun ledenbestand, waarin eerst Euraziaten en later ook Aziaten werden opgenomen, weerspiegelde de verschuivingen in koloniale politiek.

Loge De Vriendschap, Soerabaja, opgericht 1809.
Foto: CMC Prins Frederik, Den Haag.

In de tentoonstelling, vormgegeven door Meta Menkveld, kunnen bezoekers zelf de de ‘geheime’ symboliek en rituele functie ontdekken, die de gebouwen van vrijmetselaars zo bijzonder maakt. In september zal het tweede deel van de tentoonstelling, in het kader van Open Monumentendag 2016, te zien zijn in het Atrium van het Stadhuis: Symboliek in architectuur (II): de ‘tempel’ van De Bazel. De aandacht verschuift dan naar het bijzondere, monumentale tempelcomplex van De Bazel uit 1916. Rondom de tentoonstelling wordt een uitgebreid activiteitenprogramma van lezingen, cursussen en rondleidingen door vrijmetselaarstempels aangeboden. Meer informatie is te vinden op tongtongfair.nl/programma en tongtongfair.nl/vrijmetselarij.

Kantjil en de Ooievaar

Vandaag kreeg Den Haag twee bijzondere wajangpoppen aangeboden: een ooievaar en - omdat deze niet hongerig mag worden - een paling. Wajangspeler Ki Ledjar Soebroto overhandigde deze speciaal voor de gelegenheid gemaakte poppen aan wethouder Rabin Baldewsingh bij de opening van drie tentoonstellingen in het Atrium van het Stadhuis.
Oma's sarong, familieverhalen in batik belicht de rijke symboliek van de batik belanda aan de hand van doeken die via Indische families in Nederland terecht zijn gekomen. De tentoonstelling Wajangpoppen toont het bijzondere werk van de gerenommeerde Indonesische wajangspeler Ki Ledjar Soebroto en zijn kleinzoon Ananto Wicaksono, die deze verdwijnende kunstvorm voortzet. De poppen verbeelden het verhaal van Kantjil, het dwerghertje.

Ki Ledjar Soebroto overhandigt de ooievaar wajang aan wethouder
Baldewsingh. Foto: Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag.

De derde tentoonstelling belicht Indisch erfgoed in Den Haag in het kader van het project Sporen van Smaragd van de afdeling Monumentenzorg en Welstand. Een pleintje met een viertal huisjes laat zien welke herinneringen aan voormalig Nederlands-Indië door repatrianten en migranten werden meegenomen naar Den Haag. Die herinneringen zijn als glas-in-lood, gevelsculptuur en andere bouwelementen nog terug te vinden in het huidige stadsbeeld. In het midden het pleintje staat een boom, die bezoekers vraagt wat zij het liefst zouden meenemen bij vertrek uit Den Haag. Zij kunnen het antwoord op een boomblaadje schrijven en dat in de boom hangen, waardoor deze steeds verder groeit met wensen en herinneringen.

Tentoonstelling Indisch Erfgoed, Atrium. Foto: Meta Menkveld, Den Haag.

De opening van deze tentoonstellingen is natuurlijk een opmaat naar de jaarlijkse Tong Tong Fair, die op 29 mei weer losbarst op het Malieveld. K&WH mocht in het kader van Sporen van Smaragd opnieuw meewerken aan een tentoonstelling in het Cultuurpaviljoen. Dit jaar is het thema Heimwee en Inspiratie. De tentoonstelling daagt bezoekers op een speelse manier uit om zelf te ontdekken welke elementen uit het stadsbeeld zijn ontleend aan het dagelijks leven in voormalig Nederlands-Indië. Die elementen kunnen zij terugvinden, voelen, horen en ruiken in reiskisten, wat de presentatie ook geschikt maakt voor jongere bezoekers. (Die speelse elementen maakten de samenwerking met Monumentenzorg en vormgeefster Meta Menkveld aan dit projectonderdeel ook voor K&WH extra leuk.)
Aansluitend op het thema Heimwee & Inspiratie wordt een creatieve workshop georganiseerd op 2 en 3 juni in het Bengkel Theater. Deelnemers kunnen zelf een tasje bedrukken met Haags-Indische motieven. Kunstenares en docente Juliette Pestel ontwierp hiervoor stempels en sjablonen. De workshop zal ook in het Atrium worden aangeboden (data volgen). Fashionista's opgelet: een tasje waarin deze Haags-Indische motieven zijn verwerkt, is tijdens de Tong Tong Fair in een limited edition te koop.



Het kan niet op: op 30 mei vindt in het Tong Tong Theater de première plaats van de documentaire Sporen van Smaragd, die filmmaakster Ida Does verzorgde naar aanleiding van het gelijknamige boek uit 2013. Hierin treedt de bekende schrijfster Yvonne Keuls op als vertelster. Vandaag was K&WH al bij de persviewing, waar Does en Keuls vertelden welke indruk het project op hen heeft gemaakt. Het contrast tussen monumentale schoonheid en de schaduw van het koloniale verleden riep bij hen beiden soms een dubbel gevoel op. Aan de hand van haar eigen familiegeschiedenis neemt Keuls de kijker mee op een reis door de Hofstad, vol herkenning en verrassingen. Deze reis begint bij Nieuwe of Littéraire Sociëteit de Witte, in de 19de eeuw gefrequenteerd door verlofgangers, en eindigt bij het standbeeld van de Indische Tantes op de Fred. De kijker ontdekt prachtig Indisch erfgoed achter gesloten deuren, van ambassadegebouwen tot de Indische Zaal in Paleis Noordeinde. Ida Does heeft in deze documentaire zowel de schoonheid als kwetsbaarheid van dit gedeelde erfgoed in beeld gebracht. Glas-in-lood lijkt dan ook als een rode draad door de film te lopen. De beelden worden ondersteund door prachtige muziek met eveneens Indische inspiraties. Hopelijk wordt de documentaire snel opgepikt door een omroep, want ze verdient een breed publiek.

Indisch erfgoed bekijken tijdens het Open Monumentenweekend

Detail van het plafond van de Regentenkamer met wapen van
Makassar. Foto: Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag.

Naar aanleiding van het erfgoedproject Sporen van Smaragd kregen we veel vragen van belangstellende over de mogelijkheid om historische panden met een Nederlands-Indisch verleden te bezoeken. Daarom geven we u graag enkele tips mee voor het Open Monumentenweekend 2013.

Op zaterdag 14 september is de Regentenkamer in het voormalige Ministerie van Koloniën aan het Plein - voor het eerst - in het kader van Open Monumentendag te bezichtigen door het publiek. Het voormalige ministeriegebouw, nu onderdeel van de gebouwen van de Staten Generaal, werd in 1860 gebouwd door architect W.N. Rose (geboren te Cheribon). Het rijkversierde interieur van de Regentenkamer, de toenmalige vergaderzaal van de verantwoordelijke minister, werd uitgevoerd in neostijlen en is enkele jaren geleden gerestaureerd. De decoratie weerspiegelt het werkterrein van het ministerie in Nederlands-Indië. Zo zijn in het plafond de wapenschilden van Batavia, Tegal, Makassar en Soerabaja opgenomen. Verder hangen in deze ruimte de portretten van alle opeenvolgende gouverneurs-generaal van Nederlands-Indië.
Kortom, een unieke kans om deze bijzondere ruimte eens van dichtbij te zien. NB: Op 14 september kan men zich aanmelden voor toegang via Lange Poten 4.

Interieur van de Regentenkamer.
Foto: Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag.

Ook een klein aantal andere gebouwen met een historische band met Nederlands-Indië zijn op 14 en/of 15 september toegankelijk: Kneuterdijk 1, het voormalige kantoor van de Nederlandsche Handel-Maatschappij; Zuid-Hollandlaan 7, kantoorgebouw Petrolea van de Nederlandsche Koloniale Petroleum Maatschappij (beter bekend als De Rode Olifant); en Laan van Meerdervoort 7f, het kantoor van de Bond van Eigenaren van Nederlands-Indische Suiker Ondernemingen (nu onderdeel van de Mesdag Collectie).

Informatie over de vele andere deelnemende locaties in de Hofstad, het jaarthema ‘Macht en Pracht’, de openingstijden en de georganiseerde publieksactiviteiten is te vinden in een brochure van de afdeling Monumentenzorg. U kunt de brochure downloaden via deze link. Alvast veel plezier gewenst bij het verkennen van historisch Den Haag!

Juwelenregen

Op 22 mei nam wethouder Rabin Baldewsingh in het Bengkel-Theater van de Tong Tong Fair het eerste exemplaar in ontvangst van de publicatie Sporen van Smaragd. Indisch erfgoed in Den Haag, 1853-1945. Na drie jaar een van de leukste onderzoeken naar de stadsgeschiedenis uit onze loopbaan te hebben mogen verrichten voor de afdeling Monumentenzorg van de Gemeente Den Haag, ligt daar dan eindelijk het boek. Toch wordt daarin slechts het topje van de spreekwoordelijke ijsberg besproken. We hebben inmiddels een bestand opgebouwd met een kleine 2.000 relevante locaties in Den Haag die getuigen van de band met voormalig Nederlands-Indië, dus het was moeilijk - erg moeilijk - om hieruit een selectie van enkele tientallen, meest representatieve voorbeelden te maken. Het is een bonte, boeiende mix geworden.

Interieurdecoraties van overheidsgebouwen waren in de 19de eeuw gericht op het uitstralen van gezag over de kolonie, terwijl internationale bedrijven door middel van geveldecoraties aan consumenten de boodschap gaven dat zij ook in Nederlands-Indië voor hen klaar stonden. In de luxe villa’s van repatrianten werden herinneringen aan Indië vervat in een Javaanse naam, gevelsculptuur of glas-in-lood. In Indië geboren architecten kozen vaak voor de strakke belijning van de Nieuwe Haagsche School, terwijl in de onopvallende woonhuizen van kunstenaars en auteurs culturele uitwisseling in de praktijk plaatsvond. Rond 1900 schoten toko’s als paddenstoelen uit de grond, en ontmoetten migranten elkaar in verenigingsgebouwen.

Architectuur hangt dus samen met gemeenschapsvorming. Monumenten hebben niet alleen een bouwhistorische waarde; ze zijn een weerspiegeling van de sociale, culturele of religieuze context waarin ze tot stand zijn gekomen. Daarom besteedt dit boek niet alleen aandacht aan panden met bijzondere Indische kenmerken, maar ook aan de voormalige eigenaars en bewoners. De gevels en interieurs weerspiegelen hun identiteit, ambities en herinneringen. De publicatie Sporen van Smaragd brengt de materiële neerslag van de uitwisseling tussen Oost en West in beeld, die zowel positieve als negatieve aspecten heeft gekend.

Iedereen blij met het boek! 

Foto: Ebbert Olierook, Museon.

Om het feestje compleet te maken, wordt het boek begeleid door twee tentoonstellingen en een symposium. De tentoonstelling in het Atrium van het Haagse stadhuis volgt de thematische indeling van het boek en laat de mooiste foto's tot hun recht komen in de grote lichtbakken. De tweede tentoonstelling in het Cultuurpaviljoen van de Tong Tong Fair verbindt de 'sporen' van de 'Gordel van Smaragd' in het historische en hedendaagse stadsbeeld met elkaar. Deze expositie is bijzonder vormgegeven als een kleine 'stad' door grafisch ontwerpster Meta Menkveld, met wie we met veel plezier hebben samengewerkt. Hierin wordt ook aandacht gevraagd voor 'Een onvergetelijk evenement': de Indische Tentoonstelling van 1932 in het Westbroekpark, waarvan dankzij medewerking van het Instituut voor Beeld en Geluid te Hilversum unieke filmbeelden te zien zijn. De productie van deze expositie werd verzorgd door het Museon, wat heel toepasselijk is omdat haar voorloper, het Museum voor het Onderwijs, ook nauw bij het evenement van 1932 betrokken was. 

Impressie van de stand met expositie in het Cultuurpaviljoen.
Foto: Ebbert Olierook, Museon.

K&WH is regelmatig in de informatiestand over het project aanwezig, dus kom gerust bijpraten. Ondertussen genieten ook wij en het team van Monumentenzorg afentoe van een tjendol en al het andere dat de Tong Tong Fair te bieden heeft, en pikken we een boeiende lezing mee in het Bibit-Theater. Op 31 mei wordt de projectpresentatie in datzelfde theater afgesloten met een symposium rond het thema Gedeeld Erfgoed - Shared Heritage. Haags-Indische monumenten als getuigen van culturele uitwisseling, 1853-1945, waarvoor zich inmiddels al meer dan 150 deelnemers hebben aangemeld. Meer informatie over het programma is hier te vinden; aanmelden kan nog t/m 27 mei via info@sporenvansmaragd.nl.

Graag geven we lezers de slotzin van het boek mee: 'De titel van het project refereert aan de "sporen" van de "Gordel van Smaragd". Die zijn als een juwelenregen over de stad verspreid. Dit gedeelde erfgoed verdient het om herontdekt en gekoesterd te worden'. 

Presentatie 'De Indische stad'

De stadskaarten liggen klaar om uitgedeeld te worden...

De Regentenkamer in het voormalige ministerie van Koloniën aan het Plein 1 in Den Haag, was ooit de vergaderruimte van de verantwoordelijke minister. Het historische interieur herinnert aan de band met voormalig Nederlands-Indië. Zo zijn de portretten van alle gouverneurs-generaals in lijsten gevat en zijn in het plafond de wapens van Batavia, Soerabaja, Makassar en Tegal aangebracht. Het gebouw dateert uit 1860, toen het werd gebouwd naar ontwerp van architect Nicolaas Rose, zelf geboren te Cheribon.

Aanwezigen bewonderen de
plafondschilderingen.

Op deze schitterende locatie werd op 22 april 2013 De Indische stad gepresenteerd, een stadskaart waarmee zowel te voet als virtueel langs Haags-Indisch erfgoed gewandeld kan worden. Na een korte inleiding over het erfgoedproject Sporen van Smaragd door Henk Ambachtsheer, hoofd van de afdeling Monumentenzorg, kreeg wethouder Rabin Baldewsingh het woord. Hij overhandigde het eerste exemplaar van De Indische stad aan Marcel Timmer van Microsoft Nederland, omdat bij de ontwikkeling van deze bijzondere stadskaart gebruik is gemaakt van de Microsoft Tag app. Vervolgens gaf grafisch ontwerpster, Meta Menkveld, een toelichting op de totstandkoming van de kaart. 

Marcel Timmer 

bewondert
De Indische stad.

Menkveld ontwikkelde tijdens haar studie (na een toevallige ontdekking) een nieuwe variant op de QR-code. Iedereen kent al de abstracte vierkantjes die met een smartphone worden gescand om informatie te ontsluiten. Menkveld ontwierp echter scanbare illustraties, waardoor de informatie die in de code is opgeslagen ook een visueel zeer aantrekkelijke vorm heeft gekregen.
Speciaal voor het project Sporen van Smaragd ontwierp zij scanbare icoontjes met typisch Indische voorstellingen, zoals een wajangpop, een Balinese danseres en een Minangkabaus huis. Deze zijn verwerkt in de stadsplattegrond en kunnen met de smartphone app worden gescand om meer informatie over locaties met een Nederlands-Indisch verleden te ontdekken.

Meta Menkveld licht
het ontwerp toe.

K&WH maakte in opdracht van Monumentenzorg de selectie van historische locaties, die in de nieuwe stadskaart worden belicht. Het resultaat van de prettige samenwerking met Menkveld is een kaart die vanwege het kleine, gevouwen formaat gemakkelijk mee te nemen is tijdens een wandeling, en tegelijkertijd voor geïnteresseerden in grafisch design een uniek verzamelobject vormt! Meer informatie is te verkrijgen via info@sporenvansmaragd.nl.

Symposium over Haags-Indische monumenten

De culturele uitwisseling tussen Nederland en haar voormalige overzeese gebiedsdelen heeft een rijke materiële cultuur voortgebracht. De bewaard gebleven bouwwerken zijn van belang voor de architectuurgeschiedenis, omdat ze blijk geven van een bijzondere vermenging van westerse en oosterse stijlen, en hebben tevens een belangrijke educatieve functie, omdat ze aan zowel positieve als negatieve aspecten van de koloniale periode herinneren. De zorg voor dit ‘gedeelde erfgoed’ (shared heritage) valt onder het aandachtsgebied van Monumentenzorg.

Kneuterdijk 1, voormalig gebouw Nederlandse Handels-Maatschappij, gevelreliëf  Foto: Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag.

Den Haag is een belangrijk voorbeeld van een stad, die door haar eeuwenlang deelname aan internationaal verkeer een multicultureel karakter heeft gekregen. Vooral de historische band met voormalig Nederlands-Indië, de ‘Gordel van Smaragd’, heeft haar sporen in het stadsbeeld achtergelaten. Dit gedeelde erfgoed werd recentelijk geïnventariseerd in het project Sporen van Smaragd door de afdeling Monumentenzorg van de Gemeente Den Haag in samenwerking met het Haags Historisch Museum. Het project, uitgevoerd door bureau Kroon & Wagtberg Hansen, laat zien hoe gedeeld erfgoed een rol kan spelen in monumentenbeleid, educatie en citymarketing.

Naar aanleiding van dit project organiseert de afdeling Monumentenzorg een symposium over het onderwerp: Gedeeld Erfgoed – Shared Heritage. Haags-Indische monumenten als getuigen van culturele uitwisseling, 1853-1945. Monumentenzorg Den Haag kreeg daarbij medewerking van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Als passende locatie is gekozen voor de Tong Tong Fair, het grootste Indische festival ter wereld, dat dit jaar voor de 55ste maal in Den Haag plaatsvindt. Het symposium is toegankelijk voor zowel architectuur- en erfgoedprofessionals, als studenten en alle andere geïnteresseerden in Indisch erfgoed. Het symposium wordt afgesloten met een panelgesprek over de toekomst van gedeeld erfgoed. Klik hier voor het volledige programma en informatie over aanmelding.

Oproep: wie heeft filmbeelden van de Indische Tentoonstelling van 1932?

Replica van de Tjandi Bentar (Gespleten Poort) bij de ingang van de
Indische Tentoonstelling in het Westbroekpark te Den Haag, 1932.
Foto: Haags Gemeentearchief.

Sinds 2010 verzorgt K&WH in opdracht van Monumentenzorg Den Haag het project Sporen van Smaragd. Het project brengt Nederlands-Indisch erfgoed in Den Haag uit de periode 1853-1945 in kaart. Binnenkort worden de resultaten van het project gepresenteerd in publicaties en evenementen. Zo zal in het Cultuurpaviljoen van de komende Tong Tong Fair ook dit jaar weer een informatiestand van het project te vinden zijn. Dit maal wordt hierbij een expositie georganiseerd over Een onvergetelijk evenement: de Indische Tentoonstelling van 1932 in het Westbroekpark.

De Indische Tentoonstelling was in 1932 de grootste die Nederland tot dan toe had gezien. Bezoekers keken hun ogen uit bij het zien van prachtige tempels en typerende inlandse woonhuizen, die in het park waren nagebouwd. Men kon van mei tot en met oktober de expositiepaviljoens met bijzondere kunstvoorwerpen en commerciële producten bezoeken, diorama’s van Indische landschappen bekijken en genieten van exotische gerechten in het restaurantpaviljoen Waroong Djawa. Ondanks het spectaculaire karakter van dit historische evenement, zijn hiervan nauwelijks filmbeelden bewaard gebleven. De tentoonstelling werd volledig afgebroken en alleen het geliefde Minangkabause huis werd nog enkele jaren op andere Haagse locaties opgesteld.

Meer dan 400.000 bezoekers bezochten destijds het evenement. K&WH is ervan overtuigd dat een van die bezoekers filmbeelden moet hebben gemaakt van de schitterende Indische Tentoonstelling. We hopen dat deze beelden juist nu boven water komen, zodat ze in de komende expositie kunnen worden vertoond. Wie een filmpje of ander bijzonder souvenir aan de tentoonstelling bezit, wordt dan ook opgeroepen omcontact op te nemen met de projectorganisatie via: info@sporenvansmaragd.nl.

Vervolg #KWHactie

Hoewel we nog niet al onze vakgenoten op Twitter hebben getroffen, winnen social media snel aan bereik onder kunsthistorici. Ook K&WH heeft inmiddels meer dan 200 volgers, waaronder veel collega's in de museum- en erfgoedsector. Voor hen organiseren we in februari 2013 weer een leuke verloting van kunstboeken. De afdeling Monumentenzorg van de Gemeente Den Haag heeft hiervoor een aantal prachtige boeken over Haagse monumenten, architectuur en interieurs beschikbaar gesteld. Meedoen? Volg ons dan op @KWHnieuws en hou vanaf 4 februari de tweets met #actieKWH in de gaten.

K&WH tweet-actie

In het kader van de komende feestmaand organiseert K&WH een leuke actie voor haar volgers op twitter. Van uitgeverij De Nieuwe Haagsche mogen we enkele prachtige boeken uit haar collectie verloten. Ook de Monumentenzorg Den Haag heeft hiervoor enkele titels uit de VOM-reeks ter beschikking gesteld. Het betreft dus bijzondere boeken over (Haagse) kunst, geschiedenis en monumenten.
Meedoen? Volg ons dan op @KWHnieuws en hou de actietweets in december en januari in de gaten.

Monumentengids Londen

Kerstshoppen in Londen? Ook zin in wat kunsthistorisch verantwoord rondstruinen? Download dan The London List (pdf, 2010) een handige gids van de Britse monumentenzorg, English Heritage. Voor wie al redelijk zijn weg kent in Londen en de bekende toeristentrekpleisters al eens heeft gezien - of vakmatig  geinteresseerd is in architectuur en erfgoed - is dit een handige gids om de stad nu eens met heel andere ogen te bekijken. Historische pubs, kunstenaarstudio's, mansions en scholen, maar ook 19de-eeuwse bestrating en gietijzeren hekwerk worden vermeld. Zelfs wat 'Hollands glorie': zie pp. 42-43 voor de invloed van het Nederlands modernisme op het schitterende gebouw van het Royal Masonic Hospital.

Architectuur en beelden

Een boek dat al wat langer op ons bureau ligt, maar door werkdruk niet eerder op onze blog werd genoemd, is: Een hechte verbintenis. Beelden en architectuur in Den Haag. De meeste Hagenaars lopen op straat met de blik naar het trottoir of de etalages gericht, terwijl juist boven dat blikveld veel moois te zien is. De gevels van vele winkels, kantoren, woningen en andere panden zijn verrijkt met beeldende ornamenten. Met name in het interbellum werden veel gevelsculpturen vervaardigd door grote kunstenaars als Hildo Krop en Jan Altorf. Deze publicatie uit de VOM-reeks van Monumentenzorg Den Haag belicht dit belangrijke, maar vaak over het hoofd geziene onderdeel van de architectuur: gevelsculptuur.
Het boek geeft eerst een toelichting op materiaal en praktijk, en bespreekt daarna per eeuw diverse voorbeelden en thema's. Het is vooral een bladerboek geworden, dat de verschillende soorten en stijlen gevelbeelden en gevelkopjes in beeld brengt, en laat zien welke personificaties, flora en fauna, gedaantes of symbolen zij verbeelden. Ook de Haagse ooievaar komt regelmatig voorbij. De vele ruimtelijke werken versieren niet alleen de gevels, zij vertellen de voorbijganger ook iets over het gebouw en haar eigenaar. Dit boek geeft aan hoe zeer het de moeite loont om op straat 'zomaar' even stil te staan en naar boven te kijken.

Bekend maakt Bemind

Jellie Brouwer
interviewt Ida Does

Wethouder Rabin Baldewsingh heeft een nieuwe visie voor monumentenzorg in Den Haag gepresenteerd, onder de noemer Bekend maakt Bemind. Onderdeel van die visie is de verkenning van gebouwd Indisch erfgoed. Bij de presentatie in Pathé Buitenhof op 13 september j.l. werd een mooie film over Haagse monumenten van documentairemaakster Ida Does getoond. Hierna vond een paneldiscussie plaats onder leiding van Jellie Brouwer, met Haagse architecten Peter Drijver en Rainer Bullhorst, voormalig directeur Stadsherstel Irma van Leeuwen en kunsthistorica Audrey Wagtberg Hansen van K&WH. De discussie draaide onder meer om vragen als 'Is de emotionele waarde van een gebouw net zo belangrijk als de economische waarde?' en 'Zou het onderwijs meer aandacht kunnen besteden aan stadsgeschiedenis?'. Na afloop werd het voltallige team van de gemeentelijke afdeling Monumentenzorg, dat wordt geleid door Henk Ambachtsheer, in het zonnetje gezet. Zeer verdiend!


Wethouder Baldewsingh reikt een boeket uit aan de medewerkers van Monumentenzorg.



Cultuursector maakt zich strijdbaar

We worden een beetje moedeloos van het doorsturen van de ene na de andere oproep tot het ondertekenen van petities en steunen van acties. Redt het Theater Instituut Nederland, het Nederlands Muziek Instituut, Museum Meermanno, het Grafisch Museum Groningen, Breda's Museum - er dreigen zoveel instellingen om te vallen. Een overzicht van acties is te vinden op de Schadekaart. Vraag is wat met de individuele acties wordt bereikt, want niet alleen wij, maar ook de media en de beslissingnemers zien straks door de bomen het bos niet meer, en bij het publiek treedt snel actiemoeheid op. Met de 'Mars der Beschaving' vraagt de kunst- en cultuursector op 26 en 27 juni dan ook collectief om een meer genuanceerd bezuinigingsbeleid. De actie begint met een rookbom. Verder neemt de Nederlandse Museum Vereniging het initiatief tot het Meldpunt Bezuinigingen, waar nieuws, informatie en advies worden geboden.

Sporen van Smaragd op Tong Tong Fair (II)

Inmiddels is de Tong Tong Fair alweer halverwege en zijn we erg tevreden over de belangstelling voor het project Sporen van Smaragd. Hieronder enkele impressies: 

De stand van Sporen van Smaragd in het Cultuurpaviljoen

De bemanning door K&WH en de afdeling Monumentenzorg van de Gemeente Den Haag.

Lezing door K&WH over het project in het Bibit Theater.

Sporen van Smaragd op Tong Tong Fair

De jaarlijkse Tong Tong Fair (voorheen Pasar Malam Besar) op het Malieveld is een oude bekende in Den Haag, die vermoedelijk geen introductie behoeft. Jaarlijks zijn hier stands met Indische waren en lekkernijen, optredens van artiesten en presentaties van culturele verenigingen te vinden.

Normaal gesproken zijn de dames K&WH trouwe bezoekers, maar dit jaar staan we zelf in de stand van het project Sporen van Smaragd in het Cultuurpaviljoen. Zoals eerder bericht op deze blog, is het project gericht op de inventarisatie van het gebouwde erfgoed van Nederlands-Indië in Den Haag uit de periode voor 1945. Voorbeelden zijn woonhuizen van oud-Indiëgangers, bedrijfspanden van Indische maatschappijen, toko’s, ontwerpen van Indische architecten en stijlelementen met Indische inspiratie. Het project is een initiatief van Monumentenzorg Gemeente Den Haag i.s.m. het Haags Historisch Museum.

Komt u naar het festival? Van 25 mei t/m 5 juni 2011 kunt u dagelijks van 12 tot 18 uur terecht bij de stand van ‘Sporen van Smaragd’ in het Cultuurpaviljoen om kennis te maken met het project. Veel bezoekers van het festival hebben zelf een Haags/Indisch verleden. U wordt dan ook uitgenodigd om in de stand suggesties achter te laten over panden en architectuurdetails, die mogelijk in aanmerking komen voor de inventarisatie. Uw suggesties zijn natuurlijk ook welkom via info@sporenvansmaragd.nl.

Op 1 juni a.s. zal drs. Andréa Kroon een lezing over het project verzorgen als onderdeel van het festivalprogramma; de actuele programma-informatie plaatsen we z.s.m. op deze blog.

Virtueel wandelen door Den Haag

Vandaag wordt door het Nederlands Architectuurinstituut (NAi), Monumentenzorg Den Haag en Stroom Den Haag de Haagse editie van UAR gelanceerd.
Logische volgende vraag: wat is UAR? Antwoord: UAR (Urban Augmented Reality) is een architectuurapplicatie van het NAi voor je smartphone, waarmee informatie wordt gegeven over de gebouwde omgeving in tekst, beeld, archiefmateriaal en film. Als je door de stad loopt, tonen 3D-modellen hoe de huidige locatie er vroeger uitzag aan de hand van historische beelden, of wordt een alternatieve locatie getoond, met maquettes en ontwerptekeningen van nooit gerealiseerde ontwerpen. Daarnaast is ook de toekomstige locatie te zien, met artist-impressions van gebouwen die in aanbouw of gepland zijn.
UAR is al operationeel in Rotterdam, Amsterdam en Den Bosch; na Den Haag volgt Utrecht. In de toekomst zal het project uitgebreid worden met meer steden en objecten, en kunnen gebruikers zelf objecten toevoegen.

Project 'Sporen van Smaragd' gepresenteerd (Update)

Gevel van villa Hejmo Nia, Parkweg 9a, Den Haag.
Foto: Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag.

Op 19 november wordt het project Sporen van Smaragd. Nederlands-Indisch erfgoed in Den Haag, 1853-1945 gelanceerd door wethouder Rabin S. Baldewsingh. Het project is een initiatief van de afdeling Monumentenzorg (DSO) van de Gemeente Den Haag in samenwerking met het Haags Historisch Museum, en wordt verzorgd door Kroon & Wagtberg Hansen. De website sporenvansmaragd.nl verwijst naar de drie onderdelen van het project: de inventarisatie, de beeldbank en het kennisnetwerk.

Bedreigd erfgoed

Den Haag heeft al eeuwen een multicultureel karakter. In haar geschiedenis neemt vooral de band met voormalig Nederlands-Indië een voorname plaats in. De culturele en commerciële uitwisseling tussen Nederland en Indië heeft vele zichtbare sporen achtergelaten in de stad. Maar die Indische elementen verdwijnen langzaam uit het stadsbeeld, onder meer door verbouwing of sloop voor stadsvernieuwing. Het is van belang dat kenmerkende voorbeelden van het Indische culturele erfgoed in Den Haag behouden blijven.

Inventarisatie
In opdracht van Monumentenzorg voert K&WH daarom in 2010-2011 daarom een inventarisatie van relevante Haagse gebouwen uit. Zowel bedrijfspanden van (voormalige) Indische organisaties, restaurants en toko’s, als woonhuizen van oud-Indiëgangers, panden van Indische architecten en gebouwen met Indische stijlelementen komen in aanmerking. Het beoogde resultaat is een database, waaruit bij toekomstig monumentenbeleid kan worden geput.

Doe mee!
Ongetwijfeld bevindt zich nog relevant Indisch erfgoed achter gesloten deuren, zoals in particuliere woonhuizen. En onder (oud)Hagenaars en de Indische gemeenschap is nog veel kennis voorhanden, die niet in archieven is gedocumenteerd. Het publiek wordt dan ook opgeroepen om actief te participeren.
Hoe kunt u helpen? Meldt relevante gebouwen, bewaard gebleven interieurs of documentatie via info@sporenvansmaragd.nl.
Speur met ons mee en leg vast wat u ziet. Maak foto's van relevante historische gebouwen en architectuurdetails in de Hofstad, en voeg deze toe aan de beeldbank ‘Sporen van Smaragd’ op Flickr.com. De groepspagina van het project op deze bekende fotowebsite is voor iedereen toegankelijk. Met uw hulp kan de beeldbank uitgroeien tot een belangrijke documentatie van Haags Indisch erfgoed.

Kennisnetwerk

Den Haag is niet de enige plek waar zich Indisch erfgoed bevindt. In Nederland is veel kennis over Indisch erfgoed voorhanden bij erfgoedinstellingen, universiteiten en Indische organisaties. Professionals worden uitgenodigd om deel te nemen aan het online kennisnetwerk, sporenvansmaragd.ning.com. Via het netwerk kunnen zij hun collecties en onderzoek presenteren, kennis en onderzoeksvragen uitwisselen, maar ook evenementen, projecten en publicaties aankondigen. Het netwerk kan zou uitgroeien tot een herkenbaar ‘gezicht’ en makkelijk vindbaar aanspreekpunt voor het vakgebied.

Update 20-11-2010:
Een impressie van de middag met filmpje en foto's is te vinden op Indisch4ever.  

Debat: Werken aan de 19de eeuw

Op 11 en 12 september vinden de Open Monumentendagen plaats, die dit maal in het teken van de 19de eeuw staan. Aan de vooravond daarvan, op 10 september, organiseert ARCAM een debat over beheer, restauratie, renovatie en uitbreiding van 19de-eeuwse monumenten. Vijf bekende Amsterdamse gebouwen die veranderingen (hebben) ondergaan, worden onder de loep genomen: Centraal Station, Stadsschouwburg, Rijksmuseum, Stedelijk Museum en Artis. Ze staan stuk voor stuk voor complexe bouwopgaven, variërend van restauratie tot ingrijpende modernisering. Daarbij verschilt de manier waarop werd en wordt omgegaan met het 19de-eeuwse erfgoed per project.
Juist nu de herwaardering van de 19de eeuw in volle gang is en dit erfgoed vrijwel gelijktijdig wordt gerestaureerd en gemoderniseerd, dringt zich de vraag op of er voldoende kennis over beschikbaar is en of deze kennis wel optimaal wordt benut? [Het antwoord is 'nee', denkt K&WH. Er wordt niet structureel geïnvesteerd in grondig vooronderzoek, en er wordt doorgaans sterk geleund op de interne expertise van de betrokken diensten, waardoor onafhankelijke onderzoeksresultaten en vorderingen in andere disciplines vaak over het hoofd worden gezien.]
Aan het debat nemen academici, vertegenwoordigers van culturele instellingen, woningcorporaties en de Gemeente Amsterdam deel. Meer informatie is hier te vinden.

Geen Couperushuis in Den Haag

Terwijl deskundigen op het vakgebied van mening zijn dat het voormalige woonhuis van Louis Couperus in Surinamestraat 20 te Den Haag het verdient om een museale functie te krijgen, ontbreekt in Nederland een stimulerend klimaat voor dergelijke initiatieven. Zie voor de treurige berichtgeving de blog Rond 1900.

[Afbeelding: interieur Surinamestraat 20. Foto: Peter Hoffman/Louis Couperus Stichting, Den Haag.]