Symboliek in architectuur

Hieronder een impressie van de tentoonstelling Symbolen in architectuur: vrijmetselarij van Den Haag tot Java, zoals die op Tong Tong Fair 2016 te zien was: 

Entree tentoonstelling in Cultuurpaviljoen, ontwerp Meta Menkveld. 

Bezoekers nemen selfies in de 'tempel'.
Foto's: Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag.

Ach, net gemist? Het tweede deel van de tentoonstelling is vanaf 29 augustus t/m 16 september 2016 te zien in het Atrium van het Haagse stadhuis. Deze belicht het bijzondere tempelcomplex in De Ruyterstraat 67-67a, dat architect K.P.C. de Bazel in 1913 ontwierp voor de lokale theosofen- en vrijmetselaarsloges. Hij was zelf lid van deze levensbeschouwingen en verwerkte symboliek hieruit in het ontwerp. Het pand, nu onderdeel van het Museum voor Communicatie, is een uniek en toonaangevend voorbeeld van rituele architectuur en westers esoterisch erfgoed. Ook deze tweede expositie, Symbolen in architectuur: de 'tempel' van De Bazel, is een initiatief van de afdeling Monumentenzorg en Welstand.

Replica van een 18de-eeuws Leerlingtableau.

Zijaanzicht van de 'tempel'.
Foto's: Kroon & Wagtberg Hansen, Den Haag.

Architect A.J. Westerman

K&WH heeft haar werkplek in Den Haag in een pand van architect A.J. Westerman. Daarom schrijven we graag iets over de geschiedenis van dit pand:

Arend Jan Westerman (1884-1966) werd geboren in Dalfsen en haalde in 1910 zijn diploma aan de Industrieschool in Zwolle. Hij vond werk bij het bureau van G.A. Belsman in Enschede, maar verhuisde al gauw naar Amsterdam. Tussen 1914 en 1922 werkte hij daar bij de Gemeentelijke Dienst Publieke Werken, afdeling Gebouwen, als bouwkundig ontwerper en later als adjunct-architect. Hij was onder meer verantwoordelijk voor het Poldergemaal aan de Amsteldijk (1919), het Badhuis in de Andreas Bonnstraat (1920-21), de Vierde Ambachtsschool/ Maas Geesteranusschool aan de Baarsjesweg (1922), voor woningbouw aan het Meerhuizenplein en de De Lairaissestraat (1922 ), en de HBS aan de Jozef Israelskade (1923). In 1924 zag Westerman de kans schoon om zich als zelfstandig architect te vestigen. Hij werkte tot ca. 1935 regelmatig samen met andere architecten, waaronder: J. Brouwer, P.J.J.M. Cuypers, J. Jerphanion, H.L. de Jong, J.H. Mulder, J. Dunnebier, Ph. van Niftrik, Tubergen, A. Resink, W.Th.H. ten Bosch, Le Grand, L. Peters en G.A.M. Loogman. Tussen 1916 en 1933 was hij lid van genootschap Architectura et Amicitia.

Westermans oeuvre wordt gerekend tot de Amsterdamse School: een groep toonaangevende architecten die aan het begin van de 20ste eeuw veel sociale woningbouw realiseerde, met name in de Rivierenbuurt. Juist dat geeft het handjevol panden dat Westerman in Den Haag realiseerde, een bijzonder cachet.

Westermans ontwerp voor een woon-/winkelgalerij
aan de Laan van Meerdervoort. Het Vaderland, 27-9-1924.

In het tijdschrift Het Bouwbedrijf werd begin jaren ’20 een ontwerpwedstrijd uitgeschreven voor een winkelgalerij in Den Haag, waarin een café-restaurant met het motto ‘Hans’ opgenomen moest zijn. De verschillende inzendingen werden beoordeeld door een commissie, waarin ook architect H.P. Berlage zitting nam. Westermans ontwerp voor een overdekte winkelgalerij met bovenwoningen bleek de winnaar. In 1924 werd dit ontwerp dan ook gerealiseerd op de hoek Laan van Meerder-voort/Fahrenheitstraat. De gekozen bouwstijl is een mengeling van Amsterdamse School stijl en Nieuwe Zakelijkheid met typerende platte daken en ongebruikelijke raamverdelingen.

Ontwerptekening voor het winkelcomplex
van Lijnkamps Kleedingmagazijn, Het Vaderland 30-1-1926.

Vervolgens brak in 1926 een tweede bouwfase aan. In opdracht van N.V. Lijnkamps Kleedingmagazijn bouwde Westerman aan de andere zijde van de Fahrenheitstraat een woon-/winkelcomplex in dezelfde stijl op de hoek Thomsonlaan. Dit maal werd echter niet gekozen voor een overdekte galerij, maar voor inspringende portieken en schuine winkelingangen. De gevel van het complex kenmerkt zich door gebruik van gele baksteen en een monumentale, doorlopende houten winkelpui, waarin geel glas is verwerkt. Langs de dakrand is in zwart een blokjesmotief geschilderd, dat aansluit bij de kleine glas-in-lood ruitjes in de bovenlichten op de eerste en tweede verdieping. Hierdoor heeft de gevel een herkenbaar ‘ritme’. Hetzelfde glas werd toegepast in de bovenlichten aan de achterzijde en binnenshuis in de kamer- en schuifdeuren, terwijl de ingangs- en schoorsteenpartijen binnenshuis zijn voorzien van bloktegeltjes in groen en zwart. Exterieur en interieur vormen zo een mooie eenheid. K&WH prijst zich dan ook gelukkig met een werkplek in dat pand van Lijnkamp.

In 1927 ontwierp Westerman tussendoor enkele woonhuizen aan de Pioenweg, en landhuizen aan de Hyacinthweg en de Daal-en-Bergselaan. In 1931 werd de 3de fase van het winkelcomplex voltooid. Westerman ontwierp in opdracht van de Nederlandse Bioscoop-Trust het West-End Theater, dat aangrenzend aan zijn eerste winkelgalerij in de Fahrenheitstraat kwam te staan. Het interieur werd door de bekende ontwerper Jaap Gidding verzorgd. Het pand is sindsdien omgetoverd tot supermarkt.
 

Ontwerp woon-winkelcomplex. Het Vaderland, 2-1-1926.

Ondertussen realiseerde Westerman ook een hele reeks ontwerpen in Amsterdam: woningbouw aan de Bestevaerstraat (1924) en Witte de Withstraat (1925-1927), villa’s aan de Apollolaan (1926), woningbouw in de Memlingstraat/Gerrit van der Veenstraat, woon-/winkelpanden in de Scheldestraat (1927), woningbouw aan de Van Spilbergenstraat (1927) en Volkerakstraat/Eendrachtsstraat (1928), de bebouwing van de Maritzstraat/Tugelaweg/De Wetstraat, en woningbouw aan de Amstelkade, Churchill-laan (1930) en de Holbeinstraat (1934). In zijn tijd werd Westerman’s werk gewaardeerd om zijn esthetische kwaliteit en proportieschemas. Zijn ontwerpen werden het besproken in gerenommeerde architectuurtijdschriften als Het bouwbedrijf, Wendingen en Architectura. Langs deze weg zijn ze onderdeel geworden van de architectuur-historische ‘discours’. Na 1945 was Westerman echter nog maar weinig productief. Zijn bekendste naoorlogse ontwerp is het kantoor van de Belgische Assurantiemaatschappij 'A.G. van 1830' aan het Kleine-Gartmanplantsoen te Amsterdam.  



Recente architectuurinventarisatieprojecten, onder meer door de stichting Bonas (NAi), hebben Westermans werk opnieuw in de belangstelling gebracht. Zijn oeuvre bleek groter en invloedrijker dan voorheen werd gedacht. Het woon-winkelcomplex aan de Laan van Meerdervoort, Fahrenheitstraat en Thomsonlaan geldt nu als één van de weinige intact gebleven winkelgalerijen uit deze periode van de architectuurgeschiedenis, die bovendien haar oorspronkelijke functie heeft behouden. Dat geeft de panden een bijzondere cultuurhistorische waarde. Hoewel sommige winkeliers de originele houten pui hebben afgedekt met reclameborden, zijn de gevels goed bewaard gebleven en gemakkelijk in oorspronkelijke staat terug te brengen. De karakteristieke blokjesmotieven onder de dakrand zijn wat vervaagd, maar bleven net als de oorspronkelijke ramen behouden, waardoor het karakteristieke ‘ritme’ in het gevelontwerp nog intact is. Meer aandacht voor deze panden, bijvoorbeeld in de vorm van een monumentenstatus en opname in architectuur-wandelingen en -publicaties, zou goed passen in de plannen van de winkeliersvereniging om nieuwe bezoekersstromen aan te trekken.

Architectuur en beelden

Een boek dat al wat langer op ons bureau ligt, maar door werkdruk niet eerder op onze blog werd genoemd, is: Een hechte verbintenis. Beelden en architectuur in Den Haag. De meeste Hagenaars lopen op straat met de blik naar het trottoir of de etalages gericht, terwijl juist boven dat blikveld veel moois te zien is. De gevels van vele winkels, kantoren, woningen en andere panden zijn verrijkt met beeldende ornamenten. Met name in het interbellum werden veel gevelsculpturen vervaardigd door grote kunstenaars als Hildo Krop en Jan Altorf. Deze publicatie uit de VOM-reeks van Monumentenzorg Den Haag belicht dit belangrijke, maar vaak over het hoofd geziene onderdeel van de architectuur: gevelsculptuur.
Het boek geeft eerst een toelichting op materiaal en praktijk, en bespreekt daarna per eeuw diverse voorbeelden en thema's. Het is vooral een bladerboek geworden, dat de verschillende soorten en stijlen gevelbeelden en gevelkopjes in beeld brengt, en laat zien welke personificaties, flora en fauna, gedaantes of symbolen zij verbeelden. Ook de Haagse ooievaar komt regelmatig voorbij. De vele ruimtelijke werken versieren niet alleen de gevels, zij vertellen de voorbijganger ook iets over het gebouw en haar eigenaar. Dit boek geeft aan hoe zeer het de moeite loont om op straat 'zomaar' even stil te staan en naar boven te kijken.

Berlage en Indië

Bij Uitgeverij 010 verscheen recentelijk een boek(je) van Herman van Bergeijk, waarin H.P. Berlage's fascinatie met Nederlands-Indië voor het eerst overzichtelijk wordt belicht.
De bekende architect realiseerde in 1900 en 1913 gebouwen in Soerabaja en Batavia en maakte in 1923 een rondreis op uitnodiging van Indische kunstenaars- en architectenverenigingen. Zijn Reisbrieven verschenen in de Haagse krant Het Vaderland. Vervolgens kreeg Berlage opdrachten om een rapport over de tempels in Prambanan uit te brengen en een uitbreidingsplan voor Batavia te ontwerpen. Hij maakte schetsen en zoog de Indische cultuur in zich op. In 1931 werd Mijn Indische reis. Gedachten over cultuur en kunst uitgegeven. Van Bergeijk geeft een chronologisch overzicht van al deze ontwikkelingen en hun impact op het oeuvre van de architect. In bijlagen zijn daarnaast voordrachten, rapporten en brieven gebundeld en daarmee makkelijker toegankelijk gemaakt. Berlage en Nederlands-Indië. 'Een innerlijke drang naar het schoone land' is daardoor een mooie aanvulling op de bestaande literatuur over deze architect.

Stadsgids voor architectuurliefhebbers

Den Haag blijft – ondanks een soms (te) groot sloop-enthousiasme – architectonisch een interessante stad. Na een architectuurgids van Rotterdam, Haarlem en Breda, heeft 010 Publishers recentelijk de Architectuurgids Den Haag uitgegeven. De inleiding bespreekt in vogelvlucht de ontwikkeling van de stad van de middeleeuwen tot heden. Daarna wordt in zeven hoofdstukken steeds een bepaald stadsdeel onder de loep genomen, ingeleid door een korte geschiedenis en een handige plattegrond, en gevolgd door korte beschrijvingen en foto´s van de meest opmerkelijke gebouwen. In totaal worden ruim 300 voorbeelden gegeven van zeer uiteenlopende gebouwen, monumenten en architectuurstijlen: van het Binnenhof tot banken, van musea tot maneges. Een grote ergernis van onderzoekers is een boek zonder index, het is dan ook heel fijn dat achterin zowel een persoonsregister, als een typologisch register zijn opgenomen. Niet echt een punt van kritiek, maar wel opvallend is dat het fotomateriaal in deze gids minder 'spetterend' is dan je voor een boek over architectuur van 010 misschien zou verwachten. Het is vooral een zeer praktische gids geworden.

Sporen van Smaragd op Tong Tong Fair

De jaarlijkse Tong Tong Fair (voorheen Pasar Malam Besar) op het Malieveld is een oude bekende in Den Haag, die vermoedelijk geen introductie behoeft. Jaarlijks zijn hier stands met Indische waren en lekkernijen, optredens van artiesten en presentaties van culturele verenigingen te vinden.

Normaal gesproken zijn de dames K&WH trouwe bezoekers, maar dit jaar staan we zelf in de stand van het project Sporen van Smaragd in het Cultuurpaviljoen. Zoals eerder bericht op deze blog, is het project gericht op de inventarisatie van het gebouwde erfgoed van Nederlands-Indië in Den Haag uit de periode voor 1945. Voorbeelden zijn woonhuizen van oud-Indiëgangers, bedrijfspanden van Indische maatschappijen, toko’s, ontwerpen van Indische architecten en stijlelementen met Indische inspiratie. Het project is een initiatief van Monumentenzorg Gemeente Den Haag i.s.m. het Haags Historisch Museum.

Komt u naar het festival? Van 25 mei t/m 5 juni 2011 kunt u dagelijks van 12 tot 18 uur terecht bij de stand van ‘Sporen van Smaragd’ in het Cultuurpaviljoen om kennis te maken met het project. Veel bezoekers van het festival hebben zelf een Haags/Indisch verleden. U wordt dan ook uitgenodigd om in de stand suggesties achter te laten over panden en architectuurdetails, die mogelijk in aanmerking komen voor de inventarisatie. Uw suggesties zijn natuurlijk ook welkom via info@sporenvansmaragd.nl.

Op 1 juni a.s. zal drs. Andréa Kroon een lezing over het project verzorgen als onderdeel van het festivalprogramma; de actuele programma-informatie plaatsen we z.s.m. op deze blog.

Virtueel wandelen door Den Haag

Vandaag wordt door het Nederlands Architectuurinstituut (NAi), Monumentenzorg Den Haag en Stroom Den Haag de Haagse editie van UAR gelanceerd.
Logische volgende vraag: wat is UAR? Antwoord: UAR (Urban Augmented Reality) is een architectuurapplicatie van het NAi voor je smartphone, waarmee informatie wordt gegeven over de gebouwde omgeving in tekst, beeld, archiefmateriaal en film. Als je door de stad loopt, tonen 3D-modellen hoe de huidige locatie er vroeger uitzag aan de hand van historische beelden, of wordt een alternatieve locatie getoond, met maquettes en ontwerptekeningen van nooit gerealiseerde ontwerpen. Daarnaast is ook de toekomstige locatie te zien, met artist-impressions van gebouwen die in aanbouw of gepland zijn.
UAR is al operationeel in Rotterdam, Amsterdam en Den Bosch; na Den Haag volgt Utrecht. In de toekomst zal het project uitgebreid worden met meer steden en objecten, en kunnen gebruikers zelf objecten toevoegen.

NAI affiches

Het NAi heeft inmiddels bijna 1500 affiches - vanaf 1893 tot heden - gedigitaliseerd. Van de Alfons Mucha via Bauhaus en De Stijl tot posters van actiegroepen en de promotie van moderne architectuurtentoonstellingen. Ze zijn te vinden in het collectiezoeksysteem.

NAi schaft beeldkosten af

Niet iedere kunstpublicatie kan een commercieel succes zijn, want niet ieder onderwerp spreekt massa's mensen aan. Wil een uitgever toch in de publicatie van kunsthistorische onderzoeksresultaten investeren, dan zijn de hoge kosten van beeldmateriaal vaak de volgende hindernis. De bedragen die musea, professionele fotografen en andere rechthebbenden rekenen voor het gebruik van een afbeelding lopen zeer uiteen, bovendien komen er vaak technische reproductiekosten bij. Het betekent meestal dat een subsidie nodig is om de afbeeldingen bij de tekst te bekostigen, maar wat te doen als die wordt afgewezen? Soms is een instelling bereid een lager 'cultuurtarief' te hanteren, maar vaak ook niet, want ook musea moeten het verlies van subsidies ergens mee compenseren.

Met gejuich ontvingen wij dan ook het volgende bericht: per 1 februari 2011 zal het Nederlands Architectuurinstituut geen gebruiksvergoeding meer rekenen voor het gebruik van beeldmateriaal uit de eigen collectie. Men overweegt een Creative Commons License toe te passen. De (technische) kosten van digitalisering worden nog wel in rekening gebracht. De vrijstelling geldt bovendien niet voor werk waarop rechten van derden gelden, zoals (nabestaanden van) architecten. Maar toch betekent deze stap een enorme vergroting van de gebruiksmogelijkheden en daarmee de onderzoeksmogelijkheden voor liefhebbers en professionals. Meer info op: http://www.archief20.org/.

M van Mooi Niet (update)

Soms gaan de dingen zoals je hoopt. Enige tijd geleden gaven we op deze blog onze mening over het geplande M-gebouw bij Den Haag Centraal. Vandaag werd aangekondigd dat het plan definitief van de baan is. Hoezee! Nu alleen nog wachten op het bericht, dat de gemeente 1% van het gereserveerde budget zal aanwenden om het Louis Couperushuis alsnog te steunen...

Picknicktoer Nieuwe Haagse School

In november 2008 verscheen het prachtige boek Schoone Eenheid, waarin de stedenbouw en architectuur van Den Haag tijdens het interbellum wordt belicht. De auteur, Marcel Teunissen, verzorgt regelmatig excursies over het onderwerp, waaronder op zondag 6 juni a.s. een picknicktoer.
Daarbij wordt speciale aandacht besteed aan het groene karakter van de stad. Dat Den Haag in Nederland de stad met de meeste parken en plantsoenen is, is namelijk toe te schrijven aan de planologische praktijken van het interbellum. Het eerste deel van de toer voert door Marlot en het Benoordenhout. Vervolgens wordt in Scheveningen op een groene plek gezamenlijk geluncht (bij regen overdekt). Het tweede deel voert via de Vogelwijk naar Bohemen en vervolgens terug naar het centrum.

Oproep: Geheim Den Haag

Uitgeverij De Nieuwe Haagsche verzorgt in samenwerking met K&WH de zakboekjesreeks Den Haag rond 1900. Eerder verscheen het eerste deeltje, De speling van het licht, over glas-in-lood. Het tweede deeltje heeft als thema: ’Geheim’ Den Haag. Vrijmetselaarstempels en andere esoterische monumenten in Den Haag rond 1900. K&WH verricht hiervoor onderzoek in het Haags Gemeentearchief, dat haar medewerking aan de zakboekjesreeks verleent. Maar ook Hagenaars en andere geinteresseerden worden uitgenodigd op om bijzondere historische gebouwen te ‘nomineren’ voor vermelding in het komende deeltje.
In aanmerking komen bijvoorbeeld gebouwen van vrijmetselaars, spiritualisten (spiritisten), rozenkruizers, theosofen, antroposofen en andere esoterische organisaties. Voorbeelden zijn de voormalige vrijmetselaarstempel aan de Fluwelen Burgwal en het voormalige theosofengebouw in De Ruijterstraat (nu Museum voor Communicatie). Kent u andere Haagse gebouwen uit de periode ca. 1875-1940, die vanwege hun bijzondere geschiedenis als esoterisch monument gezien kunnen worden, of ‘verborgen’ symboliek in de architectuur bevatten? Weet u waar rond 1900 een bekend medium of astroloog woonde? Of op welke locatie regelmatig seances werden gehouden? Reacties zijn welkom via: audrey@kroonwagtberghansen.nl.

[Afbeelding: Voormalig interieur van de vrijmetselaarstempel in De Ruijterstraat te Den Haag. Collectie Nederlands Verbond van Vrijmetselaren.]

Henry van de Velde symposium

Op 14 en 15 november 2009 organiseert het Henry van de Velde Gesellschaft in Hagen, Duitsland, een symposium ter gelegenheid van haar 50-jarig jubileum. Het studiegezelschap werd in 1959 opgericht door de toenmalige directeur van het Karl Ernst Osthaus Museum, Dr. Herta Hesse-Frielinghaus, in samenwerking met architecten als Walter Gropius, Ludwig Mies van der Rohe en Alvar Aalto om de gedachtenis aan de in 1957 overleden Van de Velde levend te houden. Sindsdien bevordert het gezelschap de studie van zijn oeuvre. Tijdens het tweedaagse symposium bespreken onderzoekers hoe deze studie zich in de afgelopen 50 jaar heeft ontwikkeld. Informatie en aanmelding: rouven.lotz@stadt-hagen.de.